Một phiên toà hình sự sơ thẩm đi qua bốn phần nối tiếp nhau: thủ tục bắt đầu phiên toà, xét hỏi, tranh luận, rồi nghị án và tuyên án; giữa tranh luận và nghị án có lời nói sau cùng của bị cáo. Mỗi phần có người được nói trước, người được nói sau, và có những việc chỉ làm được ở đúng phần đó. Người lần đầu ngồi trong phòng xử thường không biết điều này, nên hoặc im lặng cả buổi, hoặc đứng lên nói sai lúc và bị chủ toạ nhắc.
Bài này đi lần lượt từng phần theo góc nhìn của người không phải luật sư: người bị hại, nguyên đơn dân sự, người có quyền lợi liên quan, người làm chứng và người nhà bị cáo ngồi dự. Mục tiêu là để bạn biết lúc nào mình được hỏi, lúc nào mình được đề nghị, lúc nào chỉ nên ghi chép. Trình tự dưới đây theo nguyên lý của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015; chi tiết có thể khác đôi chút tuỳ cách chủ toạ điều hành từng phiên.
Bốn phần của phiên toà và việc bạn làm ở từng phần
Bảng sau gom những việc chính ở mỗi phần, để bạn đặt cạnh bản ghi chú của mình khi đi dự phiên.
| Phần | Diễn ra những gì | Người không phải luật sư làm gì |
|---|---|---|
| Thủ tục bắt đầu phiên toà | Thư ký báo cáo ai có mặt, ai vắng; chủ toạ khai mạc, đọc quyết định đưa vụ án ra xét xử, kiểm tra căn cước, giải thích quyền và nghĩa vụ, hỏi về việc thay đổi người tiến hành tố tụng | Trả lời đúng câu hỏi về họ tên, nơi cư trú; nghe kỹ phần giải thích quyền; nêu đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng hoặc xin triệu tập thêm người, xem thêm vật chứng nếu có |
| Xét hỏi | Kiểm sát viên công bố cáo trạng; hội đồng xét xử hỏi bị cáo, bị hại, người làm chứng, người giám định; xem xét vật chứng | Trả lời câu hỏi ngắn và đúng sự việc; đề nghị chủ toạ hỏi thêm điểm còn mâu thuẫn; trình bày yêu cầu bồi thường khi được hỏi |
| Tranh luận | Kiểm sát viên luận tội; người bào chữa, bị cáo, bị hại và người bảo vệ quyền lợi các bên trình bày quan điểm và đối đáp | Bị hại, đương sự nêu ý kiến về tội danh, mức bồi thường, đáp lại điểm bị nói sai |
| Lời nói sau cùng, nghị án, tuyên án | Bị cáo nói lời sau cùng; hội đồng xét xử vào phòng nghị án; trở ra tuyên bản án | Đứng nghe tuyên án, ghi lại phần liên quan đến mình, hỏi thư ký về việc nhận bản án và quyền kháng cáo |
Điều đáng nhớ nhất từ bảng này: phần xét hỏi là chỗ để làm rõ sự việc, phần tranh luận là chỗ để nói ý kiến. Đem ý kiến vào phần xét hỏi, hoặc đem sự việc mới vào lúc tranh luận, đều làm lời bạn kém hiệu quả.
Thủ tục bắt đầu phiên toà: phần ngắn nhưng nhiều quyền nhất
Phần mở đầu thường chỉ mất mười lăm đến ba mươi phút, nhưng có mấy việc chỉ làm được ở đây. Sau khi kiểm tra căn cước những người được triệu tập, chủ toạ giải thích quyền và nghĩa vụ của từng người tham gia tố tụng. Nhiều người nghe lướt qua vì nghĩ đó là thủ tục đọc cho có. Thật ra đây là lần duy nhất trong phiên có người nói rõ cho bạn biết mình được làm gì: được đưa thêm tài liệu, được đề nghị hỏi, được tham gia tranh luận, được xem biên bản phiên toà.
Tiếp theo, chủ toạ hỏi có ai đề nghị thay đổi thẩm phán, hội thẩm, kiểm sát viên, thư ký, người giám định, người phiên dịch hay không. Bạn chỉ nên đề nghị khi có căn cứ cụ thể, chẳng hạn người đó là họ hàng của bị cáo hoặc đã từng tham gia vụ án với tư cách khác. Đề nghị chung chung kiểu "không tin tưởng" sẽ bị bác và chỉ làm không khí căng thẳng.
Cũng ở phần này, chủ toạ hỏi có ai đề nghị triệu tập thêm người làm chứng, đưa thêm vật chứng, tài liệu ra xem xét không. Nếu bạn là bị hại và có người chứng kiến sự việc chưa được gọi, hoặc có hoá đơn viện phí mới phát sinh sau khi điều tra xong, đây là lúc nêu ra. Để đến phần tranh luận mới nói thì hội đồng xét xử khó xem xét kịp, có khi phải quay lại xét hỏi hoặc hoãn phiên.
Phần xét hỏi: ai hỏi trước, ai được đề nghị hỏi
Kiểm sát viên đọc cáo trạng trước. Đây là văn bản truy tố, nêu hành vi, tội danh và điều luật mà viện kiểm sát cho là bị cáo vi phạm. Bạn nên có bản sao cáo trạng từ trước (bị hại được toà gửi hoặc được xem trong hồ sơ) để đánh dấu những chỗ mô tả sai sự việc liên quan đến mình.
Chủ toạ hỏi trước, sau đó đến các thành viên khác. Theo nguyên lý của luật tố tụng hiện hành, khi xét hỏi từng người, chủ toạ hỏi trước rồi quyết định để thẩm phán, hội thẩm, kiểm sát viên, người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi của các bên hỏi tiếp. Thứ tự cụ thể do chủ toạ điều hành.
Bị hại và đương sự không tự hỏi thẳng mà đề nghị chủ toạ hỏi. Nếu bạn không có luật sư, khi thấy bị cáo hay người làm chứng nói điều trái với sự việc, hãy giơ tay xin phép, rồi đề nghị chủ toạ hỏi người đó một câu cụ thể. Chủ toạ có thể hỏi thay, cho phép bạn hỏi trực tiếp, hoặc bác nếu câu hỏi không liên quan.
Người làm chứng thường được hỏi riêng. Chủ toạ có thể cho người làm chứng ra ngoài trước khi đến lượt họ, để họ không nghe lời khai của người khác. Nếu bạn là người làm chứng, đừng ngạc nhiên khi được mời ra hành lang chờ.
Vật chứng, tài liệu được công bố ở đây. Ảnh hiện trường, kết luận giám định, đoạn video có thể được công bố hoặc trình chiếu. Đây là lúc bạn nói nếu thấy tài liệu đó bị hiểu sai, chẳng hạn ảnh chụp không đúng chỗ xảy ra sự việc.
Phần tranh luận: nói ý kiến, không kể lại từ đầu
Khi chủ toạ tuyên bố kết thúc xét hỏi, phiên toà chuyển sang tranh luận. Kiểm sát viên trình bày bản luận tội, đề nghị tội danh, mức hình phạt và cách giải quyết phần dân sự. Sau đó bị cáo, người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác trình bày ý kiến. Bị hại có quyền tham gia tranh luận để bảo vệ quyền lợi của mình, kể cả khi không có luật sư.
Ở phần này, người không quen thường kể lại toàn bộ câu chuyện một lần nữa. Hội đồng xét xử đã nghe đủ sự việc ở phần xét hỏi; điều họ cần lúc này là bạn đồng ý hay không đồng ý với điểm nào trong luận tội và trong lời bào chữa, và vì sao. Một bài tranh luận của bị hại tốt thường chỉ gồm ba ý: ý kiến về hành vi đã được làm rõ, ý kiến về mức bồi thường kèm căn cứ, ý kiến về những điểm bên kia nói chưa đúng.
Tranh luận có thể có nhiều vòng đối đáp. Nếu người bào chữa nêu một điểm làm giảm trách nhiệm bồi thường mà bạn thấy không đúng, bạn được đáp lại. Giữ giọng bình thản, nói vào điểm cụ thể, tránh công kích con người. Chủ toạ có quyền cắt lời khi ý kiến lặp lại hoặc không liên quan, nên mỗi lượt đáp càng ngắn càng có trọng lượng. Kỹ năng dựng lập luận chi tiết nằm ở danh mục tranh luận và đối đáp của trang.
Lời nói sau cùng, nghị án và tuyên án
Sau khi tranh luận kết thúc, bị cáo được nói lời sau cùng. Đây là quyền riêng của bị cáo; những người khác không chen vào. Theo nguyên lý của luật tố tụng, hội đồng xét xử không giới hạn thời gian của phần này nhưng có thể dừng nếu bị cáo nói những điều không liên quan đến vụ án. Nếu bị cáo nêu tình tiết mới có ý nghĩa quan trọng, hội đồng xét xử có thể quay lại phần xét hỏi.
Tiếp đó hội đồng xét xử vào phòng nghị án. Thời gian nghị án dài hay ngắn tuỳ vụ, có vụ vài chục phút, có vụ toà hẹn ngày khác tuyên án. Trong lúc chờ, bạn không nên tìm cách tiếp xúc với thẩm phán, hội thẩm hay kiểm sát viên để "nói thêm"; mọi ý kiến đã phải được nói tại phiên.
Khi tuyên án, mọi người trong phòng xử đứng dậy, trừ người được chủ toạ cho phép ngồi vì lý do sức khoẻ. Bạn nên ghi lại phần liên quan trực tiếp đến mình: số tiền bồi thường, ai phải trả, trả một lần hay nhiều lần, vật chứng nào được trả lại cho ai. Sau phiên, hỏi thư ký về thời điểm nhận bản án và quyền kháng cáo. Thời hạn kháng cáo tính bằng ngày, rất ngắn, nên đừng để qua tuần mới tìm hiểu; thủ tục cụ thể có ở các trang chuyên về kháng cáo.
Những lúc dễ nói sai chỗ và cách chờ đúng lượt
Phần lớn các lần bị chủ toạ nhắc nhở không đến từ thái độ mà đến từ việc nói sai thời điểm. Một số tình huống quen thuộc:
- Đang nghe kiểm sát viên đọc cáo trạng thì đứng lên cãi một chi tiết: hãy ghi lại số trang, số dòng, chờ đến khi được hỏi hoặc xin phép trình bày.
- Bị cáo khai khác lời khai ở cơ quan điều tra, bạn bức xúc nói xen vào: giơ tay xin phép, đề nghị chủ toạ đối chiếu lời khai cũ trong hồ sơ.
- Muốn nộp thêm hoá đơn viện phí vào giữa phần tranh luận: tốt nhất là nộp ở phần thủ tục bắt đầu hoặc trước phiên; nếu buộc phải nộp muộn, xin phép và nói rõ vì sao bây giờ mới có.
- Người nhà bị cáo ngồi dưới phòng xử lên tiếng phản đối lời bị hại: người dự khán không có quyền phát biểu, có thể bị yêu cầu rời phòng.
- Đang nghị án thì chạy theo hỏi thư ký kết quả dự kiến: thư ký không được tiết lộ, câu hỏi chỉ gây khó xử.
- Nói lời sau cùng thay cho bị cáo: chỉ bị cáo được nói phần này; người bào chữa đã có lượt ở phần tranh luận.
Một mẹo đơn giản: chia trang giấy ghi chú thành bốn ô theo bốn phần của phiên toà. Ý nào nảy ra, ghi vào đúng ô của phần mình sẽ được nói. Đến lượt, bạn chỉ cần đọc lại ô đó.
Đi dự một phiên khác trước để quen nhịp
Phiên toà hình sự sơ thẩm thường được xét xử công khai, trừ những vụ xử kín theo luật định như vụ cần giữ bí mật đời tư theo yêu cầu chính đáng, vụ liên quan người dưới 18 tuổi cần bảo vệ, hoặc vụ có bí mật nhà nước. Với phiên công khai, người dân có thể vào dự nếu tuân thủ nội quy phiên toà. Lịch xét xử thường được niêm yết tại trụ sở toà án hoặc đăng trên trang thông tin của toà.
Ngồi dự một phiên của vụ khác, cùng loại tội nếu có, giúp bạn thấy nhịp thật: chủ toạ hỏi nhanh hay chậm, kiểm sát viên luận tội dài bao lâu, bị hại nói ở đâu, đứng hay ngồi. Sau một buổi dự, phần lớn người đọc thấy bớt căng thẳng đáng kể khi đến lượt vụ của mình. Hãy giữ im lặng, không ghi âm ghi hình khi chưa được phép, không bình luận với người khác trong phòng xử về vụ đang xử.
Sau phiên dự, tự viết lại trình tự mình vừa thấy, đối chiếu với bảng ở đầu bài. Những chỗ khác biệt thường là do cách điều hành của từng chủ toạ, không phải luật thay đổi. Đó chính là thông tin hữu ích nhất: phiên của bạn cũng sẽ có những điểm riêng như vậy, và bạn đã biết cách theo kịp.
Câu hỏi thường gặp
Phiên toà hình sự sơ thẩm thường kéo dài bao lâu?
Không có con số chung. Vụ đơn giản, một bị cáo, bị cáo nhận hành vi có thể xong trong một buổi. Vụ nhiều bị cáo, nhiều người làm chứng, có tranh chấp lớn về bồi thường có thể kéo dài nhiều ngày. Giấy triệu tập thường ghi ngày giờ bắt đầu, bạn nên thu xếp cả ngày.
Bị hại có bắt buộc phải nói ở phần tranh luận không?
Không bắt buộc. Bị hại có quyền tham gia tranh luận nhưng có thể chỉ nói ngắn rằng giữ nguyên yêu cầu đã trình bày. Tuy vậy, nếu bên bào chữa nêu điểm làm giảm quyền lợi của bạn, nên dùng lượt đáp để nói rõ ý kiến của mình.
Người nhà bị cáo có được phát biểu tại phiên toà không?
Người dự khán không có quyền phát biểu. Người nhà chỉ được nói khi được toà triệu tập với một tư cách tố tụng, như người làm chứng, người đại diện hợp pháp của bị cáo dưới 18 tuổi, hoặc người có quyền lợi liên quan trong vụ án.
Nếu không nghe rõ câu hỏi của chủ toạ thì làm sao?
Bạn cứ đề nghị nhắc lại. Trả lời một câu hỏi mình nghe không rõ dễ dẫn đến trả lời sai ý và phải đính chính về sau. Người cao tuổi, người nghe kém có thể báo trước với thư ký để được xếp chỗ ngồi gần hoặc được hỗ trợ.
Toà có tuyên án ngay trong ngày không?
Nhiều vụ được tuyên ngay sau khi nghị án. Với vụ phức tạp, hội đồng xét xử có thể nghị án kéo dài và hẹn ngày tuyên. Ngày tuyên án sẽ được thông báo tại phiên, người vắng mặt được toà thông báo theo thủ tục.
Có được xem biên bản phiên toà sau khi xử không?
Có. Theo nguyên lý của luật tố tụng hình sự, người tham gia tố tụng có quyền xem biên bản phiên toà và yêu cầu ghi những sửa đổi, bổ sung vào biên bản. Hỏi thư ký ngay sau phiên để biết thời điểm và cách xem.