Khi chủ toạ mời nguyên đơn trình bày, bạn nên mở bằng một câu nêu đúng yêu cầu (đòi gì, bao nhiêu, từ ai), sau đó kể sự việc theo thứ tự thời gian, gắn từng ý với chứng cứ đã có trong hồ sơ, nêu ngắn căn cứ pháp lý nếu nắm chắc, rồi chốt lại yêu cầu một lần nữa. Năm phần đó thường gói được trong năm đến mười phút với một vụ dân sự thông thường. Người nghe là hội đồng xét xử đã đọc hồ sơ; họ cần bạn chỉ ra điểm mấu chốt, không cần nghe lại toàn bộ đơn khởi kiện.
Bài này dành cho người tự theo vụ án hoặc muốn bổ sung sau khi luật sư đã trình bày. Đây là kỹ năng nói, không phải thủ tục: chuyện viết đơn, nộp án phí hay thay đổi yêu cầu được bàn ở những bài chuyên về thủ tục. Ví dụ trong bài đều là ví dụ giả định, không dựa trên vụ việc có thật.
Phần trình bày nằm ở đâu trong phiên toà sơ thẩm dân sự
Một phiên toà sơ thẩm dân sự thường đi qua mấy chặng: khai mạc và kiểm tra người có mặt, phổ biến quyền và nghĩa vụ, hỏi các bên có thay đổi, bổ sung, rút yêu cầu hay có thoả thuận được với nhau không, rồi mới bước vào phần tranh tụng. Theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, phần tranh tụng đi theo thứ tự trình bày, hỏi (kèm việc công bố, xem xét tài liệu và vật chứng khi cần), rồi tranh luận. Phần trình bày là lúc mỗi bên được nói liền mạch về yêu cầu và ý kiến của mình trước khi bị hỏi.
Thứ tự trình bày thường là phía nguyên đơn trước, sau đó đến bị đơn, rồi đến người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Nếu bạn có người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, người đó thường nói trước và bạn được bổ sung sau. Thứ tự cụ thể do chủ toạ điều khiển, nên bạn cứ chờ được mời, không chen lời.
Điều cần nhớ: phần trình bày chưa phải lúc phản bác từng câu của bên kia, cũng chưa phải lúc tranh luận về luật. Đây là lúc đặt nền. Nếu nền rõ, phần hỏi và phần tranh luận phía sau sẽ dễ hơn rất nhiều, vì hội đồng đã biết bạn muốn gì và dựa vào đâu. Nếu nền rối, mọi câu trả lời sau đó đều phải gánh thêm việc giải thích lại từ đầu.
Câu mở đầu: nói yêu cầu trước, lý do sau
Thói quen phổ biến của người lần đầu ra toà là kể từ đầu câu chuyện: quen bên kia thế nào, tin tưởng ra sao, rồi mới đến chuyện tiền bạc. Cách kể đó tự nhiên trong đời thường nhưng bất lợi ở phiên toà, vì hội đồng phải nghe vài phút mới biết bạn đang xin điều gì. Trong lúc chờ, sự chú ý của người nghe đã giảm đi.
Cách hiệu quả hơn là đưa yêu cầu lên câu đầu tiên. Một câu mở đầu tốt có ba thành phần: ai phải làm gì, với số lượng hoặc phạm vi bao nhiêu, và trên cơ sở quan hệ nào. Ví dụ giả định: "Kính thưa Hội đồng xét xử, nguyên đơn đề nghị buộc bị đơn trả lại khoản tiền đặt cọc tám mươi triệu đồng theo giấy nhận cọc mua xe lập tháng ba năm ngoái, cộng tiền lãi do chậm trả tính đến ngày xét xử." Chỉ một câu, hội đồng đã nắm khung vụ việc.
Sau câu mở, bạn nên thêm một câu định hướng: "Nguyên đơn xin trình bày theo ba ý: việc giao cọc, việc bị đơn không giao xe, và việc nguyên đơn đã đòi nhiều lần." Câu này giống mục lục; người nghe biết bạn sẽ nói bao lâu và theo đường nào. Khi bạn chuyển ý, hãy gọi tên ý đó ra để hội đồng ghi chép theo.
Yêu cầu nói ở câu mở phải khớp với yêu cầu đang được toà giải quyết, tức là yêu cầu trong đơn khởi kiện sau khi đã tính những lần thay đổi hợp lệ. Nếu bạn nói một con số khác với hồ sơ, chủ toạ gần như chắc chắn hỏi lại, và phần mở đầu thành phần đính chính.
Khung năm phần cho phần nói của nguyên đơn
Bảng dưới là khung gợi ý cho một vụ dân sự thông thường, không phải khuôn bắt buộc. Thời lượng chỉ để bạn tự canh, chủ toạ có thể yêu cầu nói ngắn hơn.
| Phần | Nói gì | Thời lượng gợi ý | Lỗi thường gặp |
|---|---|---|---|
| 1. Yêu cầu | Ai phải làm gì, bao nhiêu, theo quan hệ nào | Dưới một phút | Kể hoàn cảnh trước rồi mới nói yêu cầu |
| 2. Sự việc | Các mốc chính theo thứ tự thời gian | Hai đến bốn phút | Nhảy qua lại giữa các năm, chen cảm xúc |
| 3. Chứng cứ | Mỗi mốc gắn với tài liệu nào trong hồ sơ | Lồng vào phần sự việc | Nói "có giấy tờ" mà không nói giấy nào |
| 4. Căn cứ | Quan hệ pháp luật và nguyên tắc áp dụng, nếu nắm chắc | Một đến hai phút | Đọc nguyên văn điều luật dài, dẫn sai văn bản |
| 5. Chốt | Nhắc lại yêu cầu, nói rõ phần nào giữ nguyên | Dưới một phút | Thêm yêu cầu mới chưa từng nêu |
Phần căn cứ pháp lý có thể để ngắn nếu bạn không chắc. Hội đồng xét xử là người áp dụng pháp luật; nhiệm vụ chính của bạn là làm rõ sự việc và chứng cứ. Dẫn sai một điều luật còn bất lợi hơn không dẫn, vì nó làm người nghe nghi ngờ cả những phần bạn nói đúng. Phần tranh luận phía sau mới là chỗ để lập luận kỹ hơn về luật.
Ví dụ giả định: trình bày trong một vụ đòi lại tiền đặt cọc
Giả định bà H. ở Cần Thơ giao tám mươi triệu đồng đặt cọc mua một chiếc xe tải nhỏ của ông K., hai bên viết giấy nhận cọc hẹn mười lăm ngày sau giao xe. Đến hạn, ông K. báo xe đã bán cho người khác nhưng không trả cọc. Bà H. nhắn tin đòi ba lần, gửi một văn bản yêu cầu, rồi khởi kiện. Tại phiên toà, phần trình bày của bà có thể đi như sau.
Phần yêu cầu: "Nguyên đơn đề nghị buộc bị đơn trả lại tám mươi triệu đồng tiền cọc và tiền phạt cọc theo thoả thuận trong giấy nhận cọc." Phần sự việc: ngày giao cọc, nội dung giấy nhận cọc, ngày hẹn giao xe, ngày bị đơn báo đã bán xe, các lần đòi. Phần chứng cứ: giấy nhận cọc bản gốc đã nộp toà, ảnh chụp tin nhắn kèm vi bằng hoặc bản chép lời đã nộp, văn bản yêu cầu có xác nhận gửi. Phần căn cứ: quan hệ đặt cọc, bên nhận cọc từ chối giao kết thì phải trả lại cọc và chịu phạt theo thoả thuận hoặc theo luật. Phần chốt: nhắc lại số tiền, nói rõ không yêu cầu thêm khoản nào khác.
Cả phần trên nếu nói chậm rãi mất khoảng sáu phút. Bà H. không cần kể vì sao muốn mua xe, cũng không cần kể ông K. từng hứa hẹn những gì ngoài giấy nhận cọc, trừ khi những chi tiết đó liên quan trực tiếp tới điểm tranh chấp. Những chuyện bên lề, nếu hội đồng muốn biết, họ sẽ hỏi ở phần sau.
Khi đã có người bảo vệ trình bày trước, nguyên đơn bổ sung gì
Không nhắc lại toàn bộ. Nếu luật sư hoặc người bảo vệ quyền lợi đã nói đủ khung, việc bạn lặp lại sẽ bị chủ toạ nhắc là trùng. Hãy nghe kỹ và chỉ ghi những điểm còn thiếu hoặc nói chưa đúng sự thật.
Bổ sung chi tiết chỉ mình biết. Người bảo vệ biết hồ sơ, còn bạn là người có mặt khi sự việc xảy ra. Thời điểm, địa điểm, ai chứng kiến, lời nói cụ thể của bên kia là những chi tiết bạn bổ sung có giá trị.
Đính chính ngay nếu có chỗ sai. Nếu người bảo vệ nói nhầm một con số hay một ngày, hãy đính chính lúc được mời bổ sung, nói rõ "nguyên đơn xin đính chính" để biên bản ghi lại. Đừng để đến phần tranh luận mới sửa.
Thống nhất trước phần nào ai nói. Trước phiên, hai người nên chia việc: người bảo vệ nói căn cứ và lập luận, đương sự nói sự việc trực tiếp chứng kiến. Chia như vậy tránh cảnh hai người nói lệch nhau ngay trước mặt hội đồng.
Giữ thái độ đồng thuận. Nếu không đồng ý với cách người bảo vệ trình bày, bạn nên trao đổi riêng trong lúc nghỉ, không phản bác người đó tại phiên. Bất đồng công khai làm yếu vị thế của chính bạn.
Chuẩn bị tờ ghi chú cho phần trình bày
Bạn được mang giấy ghi chú vào phòng xử để nhìn khi nói. Một tờ ghi chú tốt không phải bài viết sẵn để đọc, mà là bộ khung nhắc. Có thể làm theo các bước sau:
- Viết câu yêu cầu thành một câu hoàn chỉnh ở đầu tờ giấy, đối chiếu từng con số với đơn khởi kiện và các lần sửa đổi đã nộp.
- Liệt kê các mốc sự việc, mỗi mốc một dòng, ghi ngày tháng ở đầu dòng.
- Cạnh mỗi mốc, ghi tên tài liệu chứng minh và số bút lục nếu đã được tiếp cận hồ sơ.
- Ghi một hoặc hai dòng về căn cứ pháp lý bằng lời của bạn; chỉ ghi tên văn bản nếu đã kiểm tra còn hiệu lực.
- Viết câu chốt, gồm yêu cầu cuối cùng và những phần bạn giữ nguyên hay đã rút.
- Tập nói theo tờ ghi chú hai đến ba lần, bấm giờ, cắt bớt chỗ dài.
- Mang theo hai bản: một bản để nói, một bản dự phòng nếu bản chính bị lẫn trong tập hồ sơ.
Tờ ghi chú gọn trong một mặt giấy là vừa. Nhiều hơn thế, bạn sẽ có xu hướng cúi xuống đọc thay vì nói với hội đồng.
Những điều nguyên đơn không nên nói khi trình bày
Một số câu nói rất phổ biến lại làm phần trình bày yếu đi hoặc gây phản cảm. Tránh được những câu sau là đã đỡ được nhiều điểm trừ:
- Khẳng định chắc chắn điều mình không trực tiếp biết, ví dụ đoán ý định của bên kia mà không có chứng cứ.
- Gán nhãn đạo đức cho bên kia như "lừa đảo", "vô lương tâm" khi toà đang xét một tranh chấp dân sự; nhận định đó thuộc về hội đồng.
- Nhắc tới chuyện đời tư của bên kia không liên quan đến vụ việc.
- Kể lại các cuộc hoà giải bất thành theo kiểu "họ đã hứa trả mà không trả" mà không có chứng cứ đi kèm.
- Đưa ra yêu cầu mới chưa từng có trong hồ sơ, vì phần vượt phạm vi thường không được xem xét tại phiên.
- Nói thay cho người khác, ví dụ "người làm chứng sẽ nói rằng…", khi người đó chưa có lời khai trong hồ sơ.
- Cầu xin, kể khổ để thay cho chứng cứ; hoàn cảnh khó khăn có thể nêu ngắn nếu liên quan, nhưng không thay được việc chứng minh.
Trung thực và đúng trọng tâm là hai điều giúp lời trình bày đáng tin. Những gì không chắc, bạn nói rõ là không chắc; những gì không biết, bạn nói là không biết. Hội đồng đánh giá cao sự rõ ràng hơn là sự hùng hồn.
Câu hỏi thường gặp
Nguyên đơn có bắt buộc phải tự trình bày khi đã có luật sư không?
Không bắt buộc nói nhiều. Người bảo vệ quyền lợi thường trình bày thay phần chính, đương sự được mời bổ sung. Bạn có thể chỉ xác nhận đồng ý với phần đã trình bày và bổ sung những chi tiết trực tiếp chứng kiến.
Trình bày tại phiên toà sơ thẩm được nói bao lâu?
Pháp luật không ấn định số phút cố định cho phần trình bày. Chủ toạ điều khiển và có thể yêu cầu dừng phần trùng lặp hoặc không liên quan. Với vụ dân sự thông thường, năm đến mười phút đủ cho phần nói chính của một bên.
Có cần đọc điều luật khi trình bày yêu cầu không?
Không cần đọc nguyên văn. Bạn nêu ngắn quan hệ pháp luật và nguyên tắc mình dựa vào nếu nắm chắc. Áp dụng pháp luật là việc của hội đồng xét xử; điều bạn cần làm rõ nhất là sự việc và chứng cứ.
Nói nhầm số tiền khi trình bày thì sửa thế nào?
Sửa ngay khi phát hiện, bằng câu như "nguyên đơn xin đính chính con số vừa nêu là…". Nếu đã qua phần trình bày, bạn xin phép chủ toạ để đính chính và sau phiên xem biên bản phiên toà để chắc phần sửa đã được ghi.
Có được mang giấy ghi chú lên khi trình bày không?
Được. Đương sự thường mang giấy ghi chú và tập tài liệu của mình vào phòng xử. Chỉ nên dùng giấy ghi chú làm khung nhắc, nhìn xuống khi cần, còn phần lớn thời gian nói hướng về hội đồng xét xử.
Nếu bên kia ngắt lời khi đang trình bày thì làm gì?
Dừng lại, không cãi trực tiếp với bên kia. Việc giữ trật tự là của chủ toạ. Khi chủ toạ cho tiếp tục, bạn nói lại câu đang dở. Ý muốn phản bác lời bên kia, bạn ghi lại để dùng ở phần hỏi hoặc phần tranh luận.