Người cao tuổi, người khuyết tật và người không thạo tiếng Việt có thể đề nghị toà hỗ trợ để tham gia phiên xử như mọi đương sự khác: được ngồi khi trình bày, được nghỉ giữa giờ, có người phiên dịch hoặc người biết ngôn ngữ ký hiệu, có người đọc hộ tài liệu, có chỗ ngồi thuận tiện. Những hỗ trợ này không tự động có; toà chỉ sắp xếp được khi biết bạn cần gì. Báo sớm, báo bằng văn bản là cách chắc chắn nhất.
Bài này dành cho chính người cao tuổi, người khuyết tật đang theo vụ án, và cho người thân lo việc đi lại cho họ. Bài đi qua các nhu cầu thường gặp, cách đề nghị trước phiên toà, những gì có thể xin ngay tại phiên, và các lựa chọn khi sức khoẻ không cho phép có mặt. Việc trợ giúp pháp lý miễn phí chỉ được nhắc ở mức giới thiệu, chi tiết bạn tìm hiểu riêng.
Toà không tự biết bạn cần gì
Hồ sơ vụ án ghi họ tên, năm sinh, địa chỉ, nhưng hiếm khi ghi rằng bạn nghe kém, đi lại bằng xe lăn, không đọc được chữ nhỏ hay chỉ nói thạo tiếng Khmer. Thư ký và thẩm phán chỉ biết khi bạn hoặc người thân nói ra. Nhiều người ngại, sợ bị coi là phiền, nên im lặng chịu đựng, rồi đến phiên toà mới lúng túng: không nghe rõ câu hỏi, không đứng được lâu, không đọc được tài liệu bên kia đưa ra.
Trong khi đó, bảo đảm cho đương sự thực hiện được quyền tố tụng là trách nhiệm của toà. Một người không nghe rõ câu hỏi thì không thể trả lời đúng; một người không hiểu tiếng Việt thì không thể tranh luận. Đề nghị được hỗ trợ không phải là xin ưu ái, mà là để phiên toà diễn ra đúng nghĩa: mọi bên đều được nghe và được nói.
Hãy nghĩ về nhu cầu của mình thật cụ thể trước khi đề nghị. Đừng chỉ nói chung chung rằng mình già yếu, hãy nêu rõ: đứng quá mười phút thì chóng mặt, cần uống thuốc huyết áp lúc mười giờ, nghe rõ khi người nói ở gần và nói chậm. Nhu cầu càng cụ thể, toà càng dễ sắp xếp.
Nhu cầu thường gặp và đề nghị tương ứng
Bảng dưới gom những nhu cầu phổ biến, đề nghị bạn có thể nêu, và thời điểm nên báo. Toà quyết định việc chấp nhận dựa trên điều kiện thực tế.
| Nhu cầu | Đề nghị có thể nêu | Báo lúc nào |
|---|---|---|
| Không đứng được lâu | Được ngồi khi trình bày và trả lời | Trước giờ khai mạc, nhắc lại khi được gọi lần đầu |
| Cần uống thuốc, đi vệ sinh thường xuyên | Nghỉ ngắn giữa giờ, chỗ ngồi gần cửa | Trước giờ khai mạc |
| Đi xe lăn, đi lại khó khăn | Lối đi thuận tiện, phòng xử tầng thấp nếu có thể | Khi nhận giấy triệu tập, bằng văn bản |
| Nghe kém | Ngồi gần, người nói dùng micro, nói chậm | Trước giờ khai mạc |
| Khiếm thính, dùng ngôn ngữ ký hiệu | Người biết ngôn ngữ ký hiệu hỗ trợ | Ngay khi nhận giấy triệu tập, bằng văn bản |
| Khiếm thị, không đọc được chữ | Được đọc to tài liệu, có người đọc hộ | Khi nhận giấy triệu tập |
| Không thạo tiếng Việt | Người phiên dịch tiếng dân tộc hoặc tiếng nước ngoài | Càng sớm càng tốt, bằng văn bản |
Với nhu cầu cần người hỗ trợ chuyên môn như phiên dịch, ngôn ngữ ký hiệu, bạn nên báo từ sớm, vì toà cần thời gian tìm người và làm thủ tục cho họ tham gia tố tụng.
Báo trước bằng văn bản: cách làm
Một văn bản ngắn gửi toà trước ngày xử giúp nhu cầu của bạn có mặt trong hồ sơ và được sắp xếp từ đầu. Trình tự gợi ý:
- Ghi đầy đủ thông tin vụ án. Tên toà, số thụ lý hoặc tên vụ án ghi trên giấy triệu tập, họ tên và tư cách của bạn trong vụ án.
- Nêu tình trạng sức khoẻ hoặc khó khăn cụ thể. Viết ngắn, đúng sự thật, không cần kể lể bệnh sử.
- Nêu đề nghị cụ thể. Ví dụ: đề nghị được ngồi khi trình bày; đề nghị bố trí người phiên dịch tiếng Ê Đê; đề nghị cho người thân đi cùng hỗ trợ việc đi lại.
- Đính kèm giấy tờ nếu có. Giấy xác nhận khuyết tật, giấy khám bệnh, đơn thuốc giúp toà hiểu nhanh tình trạng của bạn.
- Ký, ghi ngày và nộp. Nộp trực tiếp tại bộ phận tiếp nhận của toà, gửi qua bưu điện hoặc theo kênh toà hướng dẫn; giữ lại bản sao và giấy biên nhận.
- Nhắc lại vào ngày xử. Khi trình diện thư ký, nói rằng bạn đã gửi văn bản đề nghị hỗ trợ để thư ký kiểm tra.
Người không biết chữ có thể nhờ người khác viết hộ và điểm chỉ, hoặc trình bày trực tiếp tại toà để cán bộ ghi nhận. Không biết viết không phải lý do để bỏ qua bước này.
Những hỗ trợ có thể xin ngay tại phiên
Xin ngồi khi trình bày. Khi được gọi lần đầu, nói ngắn: "Thưa Hội đồng xét xử, xin phép được ngồi trình bày vì lý do sức khoẻ." Chủ toạ thường chấp thuận ngay.
Xin nghỉ ngắn. Nếu thấy mệt, chóng mặt, đau, bạn giơ tay xin nghỉ vài phút. Đừng cố gắng tới mức ngất, vì sự cố sức khoẻ làm gián đoạn phiên toà còn nhiều hơn một lời xin nghỉ.
Xin nhắc lại câu hỏi. Không nghe rõ thì nói "xin Hội đồng nhắc lại câu hỏi" thay vì đoán rồi trả lời. Trả lời sai vì nghe nhầm còn tệ hơn là hỏi lại.
Xin nói chậm hoặc nói to hơn. Bạn có quyền đề nghị người hỏi nói chậm lại, nói gần micro hơn. Đây là đề nghị hợp lý, không phải thiếu tôn trọng.
Xin được đọc to tài liệu. Khi bên kia đưa ra tài liệu mà bạn không đọc được, đề nghị chủ toạ cho đọc to phần liên quan hoặc cho bạn thêm thời gian xem với người hỗ trợ.
Xin uống nước, uống thuốc. Với thuốc phải uống đúng giờ, nói trước với thư ký. Lúc cần uống, làm nhẹ nhàng, không cần dừng cả phiên.
Người khiếm thính, khiếm thị và người dùng tiếng dân tộc
Người không nói được, không nghe được hoặc không biết tiếng Việt có quyền được hỗ trợ để hiểu và được hiểu tại phiên toà. Người phiên dịch, kể cả người biết ngôn ngữ ký hiệu, tham gia với tư cách người tham gia tố tụng, phải dịch trung thực và chịu trách nhiệm về việc dịch. Bạn có thể đề nghị một người cụ thể, nhưng toà quyết định việc chấp nhận. Nguyên tắc chung là người phiên dịch không được là người thân thích của đương sự; riêng với người khuyết tật nghe, nói mà chỉ người thân hiểu được cách ra dấu của họ, toà có thể chấp nhận người thân đó làm người phiên dịch.
Với người khiếm thị, khó khăn lớn nhất là tài liệu. Hãy đề nghị trước để các tài liệu chính được đọc to tại phiên, hoặc nhờ người hỗ trợ đọc cho bạn trước ngày xử những tài liệu bạn được tiếp cận. Ghi nhớ hoặc nhờ người thân ghi âm ở nhà phần tóm tắt của chính bạn để nghe lại trước khi ra toà.
Người đồng bào dân tộc thiểu số ở các tỉnh như Gia Lai, Đắk Lắk, Lào Cai, Sơn La, Điện Biên hay An Giang có quyền dùng tiếng nói của dân tộc mình tại toà. Nếu bạn nói tiếng Việt được trong sinh hoạt nhưng không đủ để hiểu các thuật ngữ pháp lý, đừng ngại đề nghị phiên dịch. Hiểu sai một câu hỏi về tài sản hay thời điểm có thể khiến câu trả lời của bạn bị ghi lệch.
Khi sức khoẻ không cho phép có mặt
Có những trường hợp người cao tuổi, người bệnh nặng thật sự không thể đến toà. Lúc đó bạn có vài hướng: uỷ quyền cho người khác tham gia tố tụng thay mình trong những việc được uỷ quyền; gửi văn bản trình bày ý kiến và đề nghị toà xét xử vắng mặt; hoặc đề nghị hoãn phiên toà kèm giấy tờ chứng minh lý do sức khoẻ. Mỗi hướng có điều kiện và hệ quả riêng, nhất là với vụ ly hôn, nơi đương sự không được uỷ quyền.
Nếu đương sự bị toà tuyên mất năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, việc tham gia tố tụng có thể phải do người đại diện theo pháp luật hoặc người giám hộ thực hiện. Đây là vấn đề thủ tục cần làm rõ từ sớm, không để đến ngày xử.
Những quyết định như uỷ quyền cho ai, phạm vi bao nhiêu, xin xét xử vắng mặt có lợi hay hại cho mình, nên được cân nhắc kỹ với người có chuyên môn, vì sai một bước có thể ảnh hưởng tới quyền lợi đáng kể. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được phân tích tình huống cụ thể trước khi gửi văn bản cho toà.
Trợ giúp pháp lý cho người yếu thế: biết để hỏi
Pháp luật về trợ giúp pháp lý có danh sách những nhóm người được trợ giúp miễn phí, trong đó có người khuyết tật, người cao tuổi có hoàn cảnh khó khăn, người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế, xã hội đặc biệt khó khăn, cùng một số nhóm khác theo điều kiện cụ thể. Người được trợ giúp có thể có trợ giúp viên pháp lý hoặc luật sư cộng tác tham gia vụ án, tham gia cùng tại phiên toà.
Nếu bạn thuộc một trong các nhóm này, hãy liên hệ trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh nơi bạn cư trú để hỏi điều kiện cụ thể và hồ sơ cần chuẩn bị. Làm việc này càng sớm càng tốt, vì người trợ giúp cần thời gian nghiên cứu hồ sơ trước phiên toà.
Ngay cả khi không có người trợ giúp, những đề nghị hỗ trợ về chỗ ngồi, phiên dịch, nghỉ giữa giờ vẫn là việc bạn tự làm được. Người thân đi cùng có thể giúp soạn văn bản đề nghị, chuẩn bị giấy tờ, và ghi chép tại phiên.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi có được ngồi suốt phiên toà không?
Có thể, nếu chủ toạ chấp thuận. Bạn nên báo thư ký trước giờ khai mạc và nhắc lại khi được gọi trình bày lần đầu. Trong thực tế, đề nghị được ngồi vì lý do sức khoẻ của người cao tuổi hầu như luôn được đồng ý.
Ai trả tiền cho người phiên dịch tại phiên toà dân sự?
Chi phí cho người phiên dịch được giải quyết theo quy định của pháp luật tố tụng và có thể phụ thuộc vào ai đề nghị, ai thuộc diện được miễn. Bạn nên hỏi toà khi gửi đề nghị phiên dịch để biết rõ trách nhiệm chi trả trong vụ việc của mình.
Người khiếm thính có được mang theo người thân biết ngôn ngữ ký hiệu không?
Bạn có thể đề nghị, nhưng toà quyết định. Nguyên tắc chung là người phiên dịch không được là người thân thích của đương sự. Tuy vậy, nếu chỉ người thân hiểu được cách ra dấu của bạn, toà có thể chấp nhận người đó làm người phiên dịch, với cam kết dịch trung thực.
Không biết chữ thì ký biên bản phiên toà thế nào?
Người không biết chữ có thể điểm chỉ thay chữ ký, sau khi được đọc lại nội dung. Bạn có quyền yêu cầu đọc lại phần biên bản liên quan đến lời mình và đề nghị ghi sửa đổi, bổ sung nếu thấy chưa đúng trước khi điểm chỉ.
Đang nằm viện đúng ngày xử thì phải làm gì?
Báo toà càng sớm càng tốt, qua người thân hoặc kênh liên lạc ghi trên giấy triệu tập, kèm giấy tờ của bệnh viện. Bạn có thể đề nghị hoãn phiên toà hoặc đề nghị xét xử vắng mặt nếu đã có ý kiến bằng văn bản. Toà quyết định tuỳ lần triệu tập và lý do.
Người khuyết tật có được trợ giúp pháp lý miễn phí khi ra toà không?
Người khuyết tật thuộc nhóm có thể được trợ giúp pháp lý theo quy định, với điều kiện cụ thể tuỳ từng trường hợp. Bạn liên hệ trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh nơi cư trú để được hướng dẫn hồ sơ và thời gian thực hiện.