Người nhà bị cáo thường dự phiên toà với tư cách người dự khán, không có quyền phát biểu; họ chỉ được trình bày khi được toà triệu tập với một tư cách tố tụng như người đại diện của bị cáo dưới 18 tuổi, người làm chứng, hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Tuy không được nói trong phòng xử, người nhà lại là người làm được nhiều việc nhất trước phiên: mời người bào chữa, gom giấy tờ nhân thân và hoàn cảnh, liên hệ khắc phục hậu quả với người bị hại một cách đúng mực.
Bài này viết cho cha mẹ, vợ chồng, anh chị em của bị cáo trong vụ án hình sự đưa ra xét xử sơ thẩm. Mục đích là để bạn biết việc nào làm được và giúp được người thân, việc nào tưởng là giúp nhưng thực ra có thể làm tình hình xấu đi, thậm chí khiến chính mình vi phạm pháp luật. Nội dung theo nguyên lý của luật tố tụng hình sự hiện hành; tình huống cụ thể nên hỏi người bào chữa của bị cáo.
Người nhà có thể tham gia phiên toà với tư cách nào
Tư cách quyết định bạn ngồi ở đâu, được nói gì, có được nhận giấy tờ của toà hay không.
| Tư cách | Khi nào | Được làm gì tại phiên |
|---|---|---|
| Người dự khán | Phiên xét xử công khai, không có giấy triệu tập | Ngồi ở khu vực dự khán, nghe, không phát biểu |
| Người đại diện của bị cáo | Bị cáo là người dưới 18 tuổi hoặc có nhược điểm về thể chất, tâm thần | Tham gia phiên, trình bày ý kiến, được tham gia một số hoạt động tố tụng thay hoặc cùng bị cáo theo luật định |
| Người làm chứng | Người nhà biết tình tiết vụ án và được toà triệu tập | Khai về những gì mình biết khi được hỏi; có nghĩa vụ khai trung thực |
| Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan | Tài sản của người nhà bị kê biên, bị thu giữ, hoặc người nhà có nghĩa vụ liên quan đến phần dân sự | Trình bày về phần quyền lợi của mình, đưa tài liệu, tham gia tranh luận phần đó |
| Bị đơn dân sự | Ví dụ cha mẹ phải chịu trách nhiệm bồi thường thay cho con chưa thành niên theo luật dân sự | Trình bày ý kiến về trách nhiệm bồi thường |
Nếu bạn nhận được giấy triệu tập, hãy đọc kỹ tư cách ghi trên đó. Nếu thấy mình có liên quan đến phần tài sản trong vụ mà chưa được triệu tập, hãy gửi văn bản cho toà trước ngày xử nêu rõ quyền lợi của mình.
Những việc có ích trước ngày xử
Thời gian từ khi có cáo trạng đến khi xét xử thường không dài. Các việc người nhà nên làm, theo thứ tự ưu tiên:
- Bảo đảm bị cáo có người bào chữa: mời luật sư, hoặc hỏi về trợ giúp pháp lý nếu thuộc diện; nếu bị cáo thuộc trường hợp bắt buộc có người bào chữa, hỏi toà đã chỉ định ai.
- Hỏi toà hoặc người bào chữa về ngày giờ, địa điểm xét xử, phiên công khai hay xử kín.
- Gom giấy tờ nhân thân và hoàn cảnh: xác nhận cư trú, giấy khen, xác nhận nơi làm việc, xác nhận hoàn cảnh gia đình của chính quyền cấp xã, giấy tờ về người phụ thuộc, giấy tờ về thân nhân là người có công nếu có.
- Nộp các giấy tờ đó qua người bào chữa hoặc gửi cho toà, ghi rõ tên bị cáo và vụ án, giữ bản sao có xác nhận.
- Nếu gia đình có khả năng và muốn khắc phục hậu quả, trao đổi với người bào chữa về cách làm: giao trực tiếp cho bị hại có giấy nhận, hoặc nộp qua cơ quan thi hành án dân sự theo hướng dẫn của toà.
- Thu xếp người đi dự phiên, người trông con nhỏ ở nhà, phương tiện đi lại cho cả ngày.
Việc khắc phục hậu quả là tự nguyện, không phải nghĩa vụ của người nhà khi bị cáo là người đã thành niên. Gia đình làm được bao nhiêu thì làm bấy nhiêu, có giấy tờ rõ ràng, không hứa điều không làm được.
Liên hệ người bị hại: làm thế nào cho đúng mực
Nhiều gia đình muốn gặp người bị hại để xin lỗi và đề nghị bồi thường. Đây là việc chính đáng và có thể giúp cả hai bên: bị hại nhận được một phần thiệt hại sớm, bị cáo có thể được xem xét tình tiết giảm nhẹ. Nhưng cách làm quyết định kết quả. Hãy liên hệ qua người bào chữa, qua người bảo vệ quyền lợi của bị hại nếu có, hoặc trực tiếp nhưng một cách lịch sự, báo trước, không đến nhà vào giờ khuya, không đi đông người.
Nội dung trao đổi nên tập trung vào xin lỗi và bồi thường. Không đề nghị bị hại khai khác đi, không đề nghị bị hại "rút đơn" như điều kiện để nhận tiền, không gây sức ép bằng lời lẽ hay sự có mặt của nhiều người. Bị hại hoàn toàn có quyền từ chối gặp hoặc từ chối nhận tiền; khi đó hãy tôn trọng và tìm hiểu cách nộp khoản khắc phục qua cơ quan có thẩm quyền.
Nếu đạt được thoả thuận, lập giấy ghi rõ số tiền, ngày giao, người giao, người nhận, và nội dung là khoản bồi thường hoặc khắc phục hậu quả. Nếu bị hại tự nguyện viết đơn xin giảm nhẹ hình phạt cho bị cáo, đó là quyền của họ; gia đình không soạn sẵn và ép ký. Một lá đơn bị ép ký có thể bị chính người viết phủ nhận tại phiên, và gây hậu quả ngược.
Ngày xử: trong phòng xử và ngoài hành lang
Những điều người nhà hay vướng nhất vào ngày xét xử:
- Đến sớm, mang giấy tờ tuỳ thân; nhiều toà kiểm tra an ninh ở cổng, không cho mang vật sắc nhọn, chất lỏng lạ, băng rôn.
- Không ghi âm, ghi hình, livestream trong phòng xử khi chưa được chủ toạ cho phép; nội quy phiên toà có quy định riêng về việc này.
- Trẻ nhỏ thường không được vào phòng xử nếu không được triệu tập; hãy thu xếp người trông.
- Giữ im lặng khi bị hại, người làm chứng trình bày, kể cả khi bạn cho rằng họ nói sai; người vi phạm trật tự có thể bị yêu cầu rời phòng.
- Không tự ý đến gần, trò chuyện, trao đồ ăn, đồ dùng cho bị cáo đang bị tạm giam; muốn gặp hỏi ý kiến lực lượng dẫn giải.
- Ngoài hành lang, không bàn tán về vụ án trước mặt người làm chứng, không tiếp cận bị hại để "nói chuyện thêm".
Phòng xử là nơi người thân đang đứng trước hội đồng xét xử. Sự bình tĩnh của gia đình, ngồi phía sau, cũng là một cách giúp bị cáo giữ bình tĩnh.
Sau khi tuyên án: nhận bản án, kháng cáo và thăm gặp
Sau tuyên án, bản án được gửi cho bị cáo, người bào chữa và những người tham gia tố tụng theo luật. Người nhà dự khán không đương nhiên được toà giao bản án; hãy xem bản án với người bào chữa. Đọc kỹ phần quyết định: tội danh, mức hình phạt, thời điểm tính thời hạn chấp hành, phần bồi thường, xử lý vật chứng, án phí.
Quyền kháng cáo thuộc về bị cáo, người bào chữa, và người đại diện của bị cáo dưới 18 tuổi hoặc có nhược điểm về thể chất, tâm thần. Người nhà của bị cáo đã thành niên không tự kháng cáo thay được, nhưng có thể giúp bị cáo làm đơn, chuyển đơn qua cơ sở giam giữ nếu bị cáo đang bị tạm giam. Người nhà là người có quyền lợi liên quan thì có quyền kháng cáo phần liên quan đến mình. Thời hạn kháng cáo ngắn, tính bằng ngày, nên phải quyết định nhanh.
Việc thăm gặp bị cáo sau phiên, gửi đồ, gửi tiền lưu ký thực hiện theo nội quy của cơ sở giam giữ và quy định về thi hành tạm giam, tạm giữ, thi hành án hình sự. Hãy hỏi trực tiếp cơ sở giam giữ về lịch và thủ tục. Tránh mọi lời mời "lo" giảm án, chuyển trại, hưởng chế độ đặc biệt có kèm tiền; đó là dấu hiệu lừa đảo hoặc vi phạm pháp luật.
Khi bị cáo là con chưa thành niên
Nếu bị cáo là người dưới 18 tuổi, cha mẹ hoặc người giám hộ thường tham gia với tư cách người đại diện, không còn chỉ là người dự khán. Người đại diện được tham gia phiên toà, trình bày ý kiến, đưa ra tài liệu, đề nghị, và có quyền kháng cáo bản án theo luật. Vụ án có bị cáo dưới 18 tuổi bắt buộc có người bào chữa; nếu gia đình không mời, cơ quan tiến hành tố tụng sẽ chỉ định.
Pháp luật có các quy định riêng về thủ tục đối với người chưa thành niên, theo hướng thân thiện và bảo vệ: phiên toà có thể được tổ chức trong không gian phù hợp, có thể xử kín khi cần bảo vệ người dưới 18 tuổi, hạn chế công khai hình ảnh, danh tính. Các quy định này đã có thay đổi trong thời gian gần đây, nên chi tiết cần được đối chiếu với văn bản hiện hành và hỏi người bào chữa.
Với cha mẹ, việc quan trọng nhất là chuẩn bị thông tin về hoàn cảnh của con: việc học, môi trường sống, những thay đổi tích cực từ khi xảy ra sự việc, kế hoạch gia đình giám sát và hỗ trợ con sau phiên. Hội đồng xét xử khi xem xét bị cáo dưới 18 tuổi đặc biệt chú ý đến khả năng giáo dục, cải tạo. Hãy trình bày cụ thể, trung thực, và tránh nói thay con những điều con chưa thực sự nghĩ.
Cha mẹ cũng có thể là bị đơn dân sự nếu phải bồi thường thay cho con theo luật dân sự. Khi đó, hãy chuẩn bị ý kiến về phần bồi thường như một bên trong vụ việc, tách riêng với phần trình bày về con.
Giữ sức cho chính gia đình
Một vụ án hình sự kéo theo cả gia đình. Có người phải bỏ việc nhiều ngày để chạy giấy tờ, có người vay mượn để bồi thường, có trẻ nhỏ nghe chuyện ở trường. Người nhà nên chia việc: một người làm đầu mối liên hệ với người bào chữa và toà, một người lo giấy tờ, một người lo việc nhà và con cái. Ghi chép mọi lần liên hệ, mọi khoản chi, mọi giấy tờ đã nộp vào một cuốn sổ chung.
Về tiền bồi thường, hãy cân nhắc khả năng thật của gia đình. Vay nặng lãi để bồi thường thường đẩy cả nhà vào khó khăn kéo dài. Một khoản khắc phục vừa sức, có giấy tờ, kèm thái độ cầu thị, vẫn có giá trị. Phần còn lại sẽ được giải quyết theo bản án và thủ tục thi hành án.
Cuối cùng, nên để ý sức khoẻ tinh thần của chính mình và của những người cao tuổi trong nhà. Đọc tin tức, bình luận trên mạng về các vụ tương tự dễ làm lo lắng thêm và dẫn đến những quyết định vội vàng. Thông tin đáng tin nhất về vụ của bạn đến từ hồ sơ, từ người bào chữa và từ chính phiên toà.
Câu hỏi thường gặp
Người nhà có được vào dự phiên toà xử kín không?
Phiên xử kín không cho người dự khán vào phòng xử, kể cả người nhà, trừ những người được triệu tập với tư cách tố tụng. Phần tuyên án vẫn được tuyên công khai theo luật, nên người nhà có thể có mặt lúc tuyên án.
Gia đình nộp tiền khắc phục hậu quả ở đâu?
Có thể giao trực tiếp cho người bị hại có giấy nhận, hoặc nộp qua cơ quan thi hành án dân sự theo hướng dẫn của toà hay cơ quan đang giải quyết vụ án. Hỏi người bào chữa hoặc thư ký toà về cách làm phù hợp với vụ cụ thể.
Người nhà có được làm chứng cho bị cáo không?
Người nhà có thể là người làm chứng nếu biết tình tiết liên quan đến vụ án và được triệu tập. Lời khai của người thân sẽ được hội đồng xét xử đánh giá cùng các chứng cứ khác. Người làm chứng phải khai trung thực; khai sai sự thật có thể bị xử lý theo luật.
Có nên viết đơn xin giảm nhẹ hình phạt gửi toà không?
Gia đình có thể gửi đơn trình bày hoàn cảnh, kèm giấy tờ chứng minh, đề nghị toà xem xét. Đơn nên ngắn, đúng sự thật, kèm chứng cứ. Đơn chỉ là tài liệu tham khảo; tình tiết giảm nhẹ được xác định theo luật hình sự.
Bị cáo bị tuyên án tù giam, người nhà có được gặp ngay sau phiên không?
Việc gặp ngay tại toà phụ thuộc vào sự cho phép của lực lượng dẫn giải và tình hình thực tế. Sau đó, thăm gặp thực hiện theo nội quy cơ sở giam giữ. Nên hỏi trực tiếp cơ sở giam giữ về lịch thăm gặp.