Hội thẩm nhân dân là thành viên hội đồng xét xử, có quyền ngang thẩm phán khi xét xử, và thường hỏi về những khía cạnh đời sống thực tế của vụ việc; kiểm sát viên, khi viện kiểm sát tham gia phiên toà dân sự, hỏi để làm rõ những điểm phục vụ việc kiểm sát tuân theo pháp luật và phát biểu ý kiến theo quy định. Hiểu mỗi người đang nhìn vụ án từ góc nào giúp bạn trả lời đúng thứ họ cần, thay vì trả lời mọi câu hỏi theo một khuôn.
Bài này viết cho đương sự tự theo vụ án dân sự sơ thẩm. Nguyên lý về thành phần hội đồng xét xử, vai trò của hội thẩm nhân dân và việc viện kiểm sát tham gia phiên toà dân sự dựa trên Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và Luật Tổ chức Toà án nhân dân (đã sửa đổi năm 2025); chi tiết từng trường hợp bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành. Ví dụ trong bài là giả định.
Hội thẩm nhân dân là ai
Hội đồng xét xử sơ thẩm vụ án dân sự thông thường gồm thẩm phán và hội thẩm nhân dân; trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn thì do một thẩm phán xét xử. Hội thẩm nhân dân không phải là thẩm phán chuyên nghiệp. Họ được bầu hoặc cử theo quy định, thường là người có kinh nghiệm sống, nghề nghiệp trong nhiều lĩnh vực, tham gia xét xử để thể hiện tiếng nói của nhân dân trong hoạt động xét xử.
Khi xét xử, hội thẩm nhân dân ngang quyền với thẩm phán. Khi nghị án, họ biểu quyết như thẩm phán. Điều này có nghĩa là lá phiếu của hội thẩm có thể quyết định kết quả vụ án. Đương sự đôi khi chỉ chú ý tới thẩm phán chủ toạ, trả lời hội thẩm qua loa, đó là sai lầm.
Vì xuất thân đa dạng, hội thẩm thường hỏi những câu gần với đời sống: gia đình bạn sinh hoạt thế nào, công việc của bạn ra sao, vì sao hai bên quen nhau, lúc giao tiền có ai ở nhà. Những câu hỏi này giúp họ hình dung bối cảnh vụ việc. Trả lời cụ thể, chân thực những câu này giúp hội đồng hiểu đúng hoàn cảnh của bạn.
Góc hỏi của từng người trong phòng xử
Bảng dưới gom những góc hỏi thường gặp. Đây là xu hướng chung để bạn chuẩn bị, không phải quy tắc: thẩm phán, hội thẩm hay kiểm sát viên đều có thể hỏi bất kỳ điểm nào liên quan đến vụ án trong phạm vi quyền hạn của mình.
| Người hỏi | Thường quan tâm tới | Cách trả lời phù hợp |
|---|---|---|
| Thẩm phán chủ toạ | Điểm mâu thuẫn trong hồ sơ, con số, mốc thời gian, căn cứ pháp lý của yêu cầu. | Ngắn, chính xác, chỉ tài liệu. |
| Hội thẩm nhân dân | Bối cảnh đời sống, quan hệ giữa các bên, điều kiện thực tế, tính hợp lý của sự việc. | Cụ thể, chân thực, kể đủ bối cảnh nhưng không lan sang chuyện ngoài lề. |
| Kiểm sát viên | Việc tuân thủ thủ tục, căn cứ của yêu cầu, quyền lợi của người yếu thế trong vụ án, tính hợp pháp của chứng cứ. | Rõ ràng về giấy tờ, thời điểm, việc đã thực hiện thủ tục nào. |
| Bên kia, người bảo vệ của họ | Điểm có lợi cho họ, điểm yếu trong lời bạn. | Ngắn, trung thực, không để bị diễn đạt lại sai ý. |
Bảng giúp bạn đoán trước kiểu câu hỏi, nhưng nguyên tắc trả lời vẫn chung cho mọi người hỏi: nghe hết câu, trả lời đúng điều được hỏi, nêu căn cứ nếu có và dừng lại. Khác nhau chỉ ở độ dài và loại chi tiết mà mỗi người cần.
Trả lời hội thẩm nhân dân
Đừng coi nhẹ câu hỏi đời thường. Câu hỏi như "Lúc đó chị làm nghề gì, thu nhập ra sao" có thể liên quan tới việc đánh giá khả năng chi trả, khả năng nuôi con hay tính hợp lý của một giao dịch. Bạn trả lời nghiêm túc như với mọi câu hỏi khác.
Kể bối cảnh vừa đủ. Hội thẩm muốn hiểu bối cảnh, nhưng không cần cả câu chuyện. Bạn kể vừa đủ để trả lời câu hỏi, ví dụ hai bên quen nhau ở đâu, từ khi nào, quan hệ làm ăn kéo dài bao lâu.
Dùng ngôn ngữ thường ngày. Với hội thẩm, bạn không cần dùng thuật ngữ pháp lý. Nói bằng lời thường thường dễ hiểu và chân thực hơn. Nếu hội thẩm dùng một từ bạn không hiểu, bạn xin giải thích lại.
Không tìm cách tranh thủ cảm tình. Kể khổ, nhấn mạnh hoàn cảnh khó khăn quá mức không thay được chứng cứ. Hội thẩm có kinh nghiệm sống thường nhận ra khi đương sự cố tình gợi cảm xúc, và điều đó có thể phản tác dụng.
Câu hỏi của hội thẩm trong vụ ly hôn và nuôi con
Vụ ly hôn có tranh chấp nuôi con là nơi hội thẩm nhân dân thường hỏi nhiều nhất về đời sống. Họ muốn hình dung con đang sống ra sao, ai đưa đón, ai chăm khi con ốm, hai bên làm việc giờ giấc thế nào, nhà ở có điều kiện gì, ông bà có hỗ trợ không. Những câu hỏi này không nhằm chấm điểm ai là cha mẹ tốt hơn, mà để hội đồng xác định phương án nào bảo đảm tốt nhất quyền lợi của con.
Khi trả lời, bạn nói đúng thực tế hằng ngày, kể cả những điểm mình còn hạn chế. Ví dụ giả định: bạn đi làm ca tối hai buổi mỗi tuần, những hôm đó bà ngoại đón cháu. Nói rõ điều này kèm cách bạn sắp xếp thì đáng tin hơn là khẳng định mình lúc nào cũng có mặt. Tránh nói xấu bên kia trước hội đồng; nếu có điều bất lợi thật sự về điều kiện chăm sóc của bên kia, bạn trình bày sự kiện cụ thể và chứng cứ, không gán nhãn.
Với con từ đủ bảy tuổi trở lên, pháp luật hôn nhân và gia đình yêu cầu xem xét nguyện vọng của con. Việc lấy ý kiến của con do toà thực hiện theo thủ tục phù hợp với trẻ. Bạn không nên dặn con nói theo ý mình, cũng không hỏi con ngay tại phiên. Nếu hội thẩm hỏi bạn về mong muốn của con, bạn trả lời theo những gì con đã thể hiện tự nhiên trong cuộc sống.
Khi nào kiểm sát viên có mặt ở phiên toà dân sự
Không phải phiên toà dân sự nào cũng có kiểm sát viên. Theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, viện kiểm sát kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự, và tham gia phiên toà sơ thẩm đối với một số loại vụ việc theo luật định, ví dụ những vụ toà án tiến hành thu thập chứng cứ, vụ có đối tượng tranh chấp là tài sản công, lợi ích công cộng, quyền sử dụng đất, nhà ở, hoặc vụ có đương sự là người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Danh sách cụ thể bạn nên đối chiếu quy định hiện hành.
Khi tham gia phiên toà, kiểm sát viên có quyền hỏi những người tham gia tố tụng. Sau phần tranh luận, kiểm sát viên phát biểu ý kiến về việc tuân theo pháp luật của những người tiến hành và tham gia tố tụng, và phát biểu ý kiến về việc giải quyết vụ án theo quy định. Ý kiến của kiểm sát viên không phải là bản án; hội đồng xét xử quyết định độc lập.
Vì vai trò này, câu hỏi của kiểm sát viên thường xoay quanh thủ tục và căn cứ: bạn đã gửi giấy tờ gì, khi nào, ai giữ bản gốc, đã từng khiếu nại hay yêu cầu cơ quan nào chưa, quyền lợi của trẻ em hoặc người yếu thế trong vụ án được bảo đảm ra sao.
Trả lời kiểm sát viên
Các bước sau giúp bạn trả lời kiểm sát viên rõ ràng. Thái độ cần có là hợp tác, vì kiểm sát viên không phải là bên đối lập với bạn.
- Nghe hết câu hỏi và xác định nó hỏi về sự kiện, về thủ tục hay về giấy tờ.
- Với câu hỏi về thủ tục, nói rõ việc bạn đã làm, thời điểm, cơ quan nào tiếp nhận, có giấy biên nhận hay không.
- Với câu hỏi về giấy tờ, chỉ ra tài liệu trong hồ sơ, nói rõ bản gốc đang ở đâu.
- Với câu hỏi về quyền lợi của con chưa thành niên hay người yếu thế, trả lời cụ thể về điều kiện chăm sóc, nơi ở, việc học hành.
- Nếu không biết hoặc không nhớ, nói rõ như vậy và chỉ ra nguồn có thể làm rõ.
Kiểm sát viên đôi khi hỏi những câu nghe giống thủ tục hành chính, ví dụ bạn đã nhận được thông báo nào của toà. Những câu này có thể liên quan tới việc toà đã tống đạt đúng quy định chưa, điều ảnh hưởng tới tính hợp lệ của phiên toà. Bạn trả lời chính xác, không đoán.
Khi ý kiến của kiểm sát viên không có lợi cho bạn
Ở phần phát biểu sau tranh luận, kiểm sát viên có thể đưa ra ý kiến về việc giải quyết vụ án không có lợi cho bạn. Phản ứng tự nhiên là lo lắng, hoặc muốn tranh cãi ngay. Bạn cần biết rằng ý kiến của kiểm sát viên là một ý kiến; hội đồng xét xử nghị án và quyết định độc lập trên cơ sở toàn bộ chứng cứ và kết quả tranh tụng.
Nếu ý kiến của kiểm sát viên dựa trên một sự kiện mà bạn cho là chưa đúng, bạn có thể thưa với chủ toạ, xin trình bày ngắn ý kiến của mình về điểm đó nếu còn được phép. Bạn trình bày bình tĩnh, chỉ ra tài liệu, không công kích cá nhân. Nếu không còn được trình bày, bạn ghi lại; sau khi có bản án, việc kháng cáo là quyền của bạn theo thủ tục.
Với vụ có kiểm sát viên tham gia, thường là vụ có tài sản lớn, đất đai hoặc có người chưa thành niên, mức độ phức tạp thường cao hơn vụ dân sự thông thường. Nếu bạn đang tự theo một vụ như vậy, bạn nên cân nhắc nhờ người có chuyên môn hỗ trợ, hoặc ít nhất hỏi luật sư trên AI Cố Vấn về các điểm thủ tục trước phiên, để không bất ngờ trước câu hỏi của kiểm sát viên.
Câu hỏi thường gặp
Hội thẩm nhân dân có quyền hỏi như thẩm phán không?
Có. Hội thẩm nhân dân là thành viên hội đồng xét xử, khi xét xử ngang quyền với thẩm phán, có quyền hỏi những người tham gia tố tụng và biểu quyết khi nghị án. Bạn trả lời hội thẩm nghiêm túc như trả lời thẩm phán chủ toạ.
Làm sao biết phiên toà của bạn có kiểm sát viên tham gia không?
Thông thường, quyết định đưa vụ án ra xét xử ghi thành phần những người tiến hành tố tụng, trong đó có kiểm sát viên nếu viện kiểm sát tham gia. Tại phiên, chủ toạ cũng giới thiệu thành phần hội đồng và kiểm sát viên ở phần thủ tục mở đầu.
Kiểm sát viên có đứng về phía bên nào không?
Không. Kiểm sát viên thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự, không đại diện cho nguyên đơn hay bị đơn. Ý kiến của kiểm sát viên về việc giải quyết vụ án có thể có lợi cho bên này hoặc bên kia, tuỳ đánh giá của họ.
Có được hỏi lại kiểm sát viên hoặc hội thẩm không?
Đương sự đặt câu hỏi cho những người tham gia tố tụng khác như bên kia, người làm chứng, người giám định. Bạn không chất vấn thành viên hội đồng hay kiểm sát viên. Nếu không hiểu câu hỏi của họ, bạn xin họ giải thích lại, đó là đề nghị hợp lý.
Hội thẩm hỏi chuyện riêng tư thì có phải trả lời không?
Nếu câu hỏi liên quan tới việc giải quyết vụ án, ví dụ thu nhập trong vụ cấp dưỡng hay điều kiện chỗ ở trong vụ nuôi con, bạn nên trả lời trung thực. Nếu thấy câu hỏi đụng tới đời tư không liên quan, bạn có thể bày tỏ một cách ôn hoà để chủ toạ cân nhắc.
Ý kiến kiểm sát viên có phải là kết quả vụ án không?
Không. Ý kiến của kiểm sát viên là một phần của phiên toà. Hội đồng xét xử nghị án và ra bản án độc lập, dựa trên chứng cứ và kết quả tranh tụng tại phiên. Bản án có thể giống hoặc khác ý kiến của kiểm sát viên.